Bankowa dyspozycja wkładem na wypadek śmierci pozwala posiadaczowi rachunku wskazać osoby, którym bank wypłaci określoną kwotę po jego śmierci. Może ona zostać ustanowiona na rzecz małżonka, wstępnych, zstępnych lub rodzeństwa.

Co istotne, środki wypłacone na podstawie takiej dyspozycji nie wchodzą do spadku. Nie oznacza to jednak, że pozostają bez znaczenia dla osób uprawnionych do zachowku.

Czy dyspozycja wkładem wpływa na zachowek?

Tak. W orzecznictwie i doktrynie dominuje stanowisko, zgodnie z którym wartość środków wypłaconych na podstawie dyspozycji powinna być uwzględniona przy obliczaniu zachowku.

Dyspozycja wkładem jest nieodpłatnym przysporzeniem majątkowym o charakterze zbliżonym do darowizny na wypadek śmierci. Na pojęcie darowizny w kontekście zachowku należy patrzeć szerzej.  W konsekwencji jej wartość może zostać doliczona do substratu zachowku, czyli podstawy, od której oblicza się należny zachowek.

W praktyce oznacza to, że przekazanie pieniędzy w drodze dyspozycji nie pozwala całkowicie wyłączyć tych środków z rozliczeń dotyczących zachowku.

Czy beneficjent dyspozycji może odpowiadać za zachowek?

Tak. Wbrew temu, co mogłoby wynikać z faktu, że środki z dyspozycji nie wchodzą do spadku, beneficjent dyspozycji może ponosić odpowiedzialność wobec uprawnionego do zachowku.

W pierwszej kolejności uprawniony dochodzi zachowku od spadkobiercy. Jeżeli jednak nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy, może powstać odpowiedzialność osoby, która otrzymała nieodpłatne przysporzenie podlegające uwzględnieniu przy obliczaniu zachowku. Taka odpowiedzialność ma charakter subsydiarny, a więc aktualizuje się dopiero wtedy, gdy zachowek nie może zostać uzyskany od podmiotów odpowiadających w pierwszej kolejności.

Odpowiedzialność beneficjenta jest również ograniczona – co do zasady – do wysokości uzyskanego przez niego wzbogacenia. Jeżeli beneficjent sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność wobec pozostałych uprawnionych podlega dodatkowym ograniczeniom. Mechanizm ten odpowiada rozwiązaniu przewidzianemu w art. 1000 k.c. dla odpowiedzialności obdarowanego.

Co to oznacza w praktyce?

Przykładowo, jeżeli zmarły pozostawił niewielki majątek, ale przed śmiercią ustanowił dyspozycję wkładem na znaczną kwotę na rzecz jednego z dzieci, wartość tej dyspozycji może zostać uwzględniona przy ustalaniu zachowku należnego drugiemu dziecku.

Jeżeli majątek spadkowy nie wystarcza na zaspokojenie tego roszczenia, w określonych okolicznościach uprawniony może kierować roszczenie również przeciwko beneficjentowi dyspozycji.

Nie można więc przyjąć, że skoro pieniądze zostały wypłacone bezpośrednio przez bank i nie weszły do spadku, to są całkowicie wyłączone spod ochrony wynikającej z przepisów o zachowku.